Kultura wczesnonowożytnej książki w kontekście produkcji wydawniczej oficyny

Schedlów

Książka w formie kodeksowej jest fenomenem, który pomimo zmian zachodzących w społeczeństwie i jego wytworach, stanowi ciągle obecny nośnik komunikacji pomiędzy autorem, jego wydawcą i drukarzem a projektowanym czytelnikiem. Postępujący udział mediów elektronicznych we współczesnej wymianie informacyjnej przyrasta niejako geometrycznie względem stopnia uczestnictwa książki drukowanej w procesie przekazu i obiegu wyrażanych treści. Bez wątpienia jednym z wymiarów współczesnej kultury wciąż pozostaje „kultura książki”, znajdująca rozległe zastosowanie kategoria badawcza, pomocna w opisie oraz interpretacji szeregu zjawisk związanych z książką w jej postaci materialnej oraz jako transmitera idei.

Jak podaje Krzysztof Migoń, kultura książki „[…] oznacza ogół zjawisk i procesów, zasobów materialnych i duchowych związanych z książką. Książki w ruchu, w działaniu, pisane i czytane, sprzedawane i kupowane, gromadzone i niszczone, kochane i prześladowane, a także ich twórcy, właściciele i czytelnicy, tworzą specyficzną kulturę książki” (Migoń 2011: 48). Kultura książki jako swego rodzaju metodologia badania wybranych aspektów kultury, w tym kultury dawnej, znajduje swoje szczególne zastosowanie w odniesieniu do publikacji wydanych drukiem między początkami druku łączonymi z nazwiskiem Gutenberga a rokiem 1800, wyznaczającym umownie w polskiej nauce górną granicę chronologiczną przynależności danej książki drukowanej do zbioru starych druków.

Realizowany projekt ma za cel ukazanie roli starych druków w kulturze staropolskiej XVII i początków XVIII stulecia na przykładzie publikacji wychodzących z krakowskiej drukarni Schedlów. Oficyna Schedlów funkcjonująca w latach 1639–non ante 1708 należy do najbardziej znaczących firm drukarskich XVII wieku na terenie Rzeczypospolitej. Wydanych zostało ponad 750 druków (dotychczas w literaturze przedmiotu wskazywano na liczbę ok. 685), napisanych głównie w języku polskim i łacińskim, które firmowane były przez drukarnię należącą do Krzysztofa Schedla starszego, a następnie do wdowy po nim oraz synów, Jerzego Romualda i Mikołaja Aleksandra.

Przedmiotem analizy jest w pierwszym rzędzie produkcja wydawnicza Schedlów jako zbiór elementów kultury tak materialnej, jak i duchowej. Pomocą w poznaniu i zrozumieniu wydanych tekstów służą dokumenty rękopiśmienne związane z osobami drukarzy i działalnością oficyny oraz teksty drukowane poruszające zagadnienia obecne w drukach Schedlowskich. Badane są oddziaływanie społeczne wydawanych tekstów na mentalność ówczesnych pokoleń oraz wpływ czynników zewnętrznych, takich jak cenzura, dwór królewski czy wreszcie ingerencja ze strony przedstawicieli szlachty na treści obecne na kartach repertuaru wydawniczego. Tłem analizy są przemiany zachodzące we wczesnonowożytnej Europie w dziedzinie kultury oraz w życiu społecznym i religijnym. Obok metody typograficznej oraz analizy filologicznej zastosowanie w badaniach znajdują więc m.in. wybrane ustalenia socjologii literatury. Analizując zjawiska typowe dla kultury książki w kontekście produkcji wydawniczej oficyny Schedlów, książka traktowana jest jako „narzędzie myślenia”, zgodnie z założeniami przedstawiciela szkoły „Annales”, Luciena Febvre’a.

Realizacja projektu przewidziana jest na trzy lata (V 2017–IV 2020). W ramach projektu powstają artykuły naukowe, przygotowywana jest także monografia poświęcona kulturze książki wczesnonowożytnej na przykładzie druków oficyny Schedlowskiej. Projekt finansowany ze środków Narodowego Centrum Nauki w ramach konkursu Fuga 5 realizowany jest pod kierunkiem prof. dr. hab. Janusza S. Gruchały w Katedrze Edytorstwa i Nauk Pomocniczych na Wydziale Polonistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Opracowano na podstawie skróconego opisu przedstawianego projektu.

 

Michał Czerenkiewicz

 

Wybrana bibliografia

K. Głombiowski, Książka w procesie komunikacji społecznej, Wrocław 1980.
M. Jaglarz, Schedel, [w:] Drukarze dawnej Polski od XV do XVIII wieku, t. 1: Małopolska, cz. 2: Wiek XVII-XVIII, vol. 1, praca zbiorowa pod red. J. Pirożyńskiego, Kraków 2000, s. 546-560.
K. Migoń, ‘Kultura książki’ – wyrażenie potoczne, kategoria badawcza czy specjalność naukowa?, [w:] Ludzie i książki. Studia i szkice bibliologiczno-bibliograficzne. Księga pamiątkowa dedykowana Profesor Hannie Tadeusiewicz, red. E. Andrysiak, Łódź 2011, s. 47-57.