Annales

Wespazjana Kochowskiego

Wśród twórców literatury staropolskiej do najbardziej rozpoznawalnych należy Wespazjan Kochowski, działający na polu poezji i prozy autor uosabiający etos sarmacki oraz wyrażający w swojej twórczości przekonanie o wyjątkowej roli dziejowej Rzeczypospolitej. Schedlowie wydali kilka jego utworów: panegiryk dla króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego Munus civile Regi suo serenissimo (1669), zbiór elogiów Hypomnema reginarum Poloniae (1672), poematy Chrystus cierpiący (1681), Ogród Panieński (1681), Rubus incombustus (1690), a także dwie spośród czterech części napisanego z rozmachem dzieła historycznego, Annales, podzielonego na siedmioletnie jednostki czasowe, klimaktery, uważane przez Kochowskiego za czas „mistyczny”. W roku 1683 z adresem braci Jerzego i Mikołaja Schedlów ukazał się pierwszy klimakter obejmujący lata 1648-1655. Opublikowany w roku 1688 drugi klimakter relacjonujący wypadki z lat 1655-1661, dotyczy m.in. czas potopu szwedzkiego i wojny z Siedmiogrodem oraz z Moskwą; na karcie tytułowej pojawia się informacja, że książka wydana została w oficynie drukarskiej Mikołaja Aleksandra Schedla. Część trzecią zbioru wydała w 1698 roku drukarnia Franciszka Cezarego, wnuka słynnego założyciela drukarni, czwarta w wersji łacińskiej nie ukazała się drukiem.

Nadając swojemu dzieło tytuł Annales (Roczniki) Kochowski odwołuje się do tradycji rocznikarskiej. Jednym z jej dawnych wymiarów było zapisywanie na tablicach przez rzymskich pontyfików kluczowych wypadków, jakie miały miejsce w określonym roku. Autor wzmiankuje ten obyczaj z czasów rzymskiej republiki w dedykacji do króla Jana III Sobieskiego, zamieszczonej w pierwszej części swojego dzieła. Zresztą to niejedyne nawiązanie do historii Rzymu, jakie pojawia się w dziele Kochowskiego; już sam podtytuł pierwszego tomu: „od śmierci Władysława IV” (ab obitu Vladislai IV) przywodzi na myśl Tacytowe Annales, przedstawiające wydarzenia „od zgonu boskiego Augusta” (ab excessu divi Augusti). Na Tacyta właśnie, piszącego o dawnych Sarmatach, powołuje się w tekście swoich Roczników Kochowski, kiedy wspomina o zdolnościach sobie współczesnej polskiej kawalerii.

Przywołana dedykacja dla króla Jana III Sobieskiego, pisana jeszcze przed wiktorią wiedeńską, różni się nieco od większości tego typu wypowiedzi z tamtej epoki: autor przedstawia w niej trudną sytuację zagrożonej atakiem wrogów Rzeczypospolitej oraz rozważania historiozoficzne na temat roli fortuny i fatum w dziejach narodów. Ukazanie zagrożeń zewnętrznych, jakich doświadcza kraj, pomaga lepiej uwydatnić rolę obrońcy, swojego „Piasta”. W sytuacji nękania kraju wojnami król jawi się jako zapewniający ochronę Rzeczypospolitej, czego przejawem jest herb Sobieskich przedstawiający tarczę. Drugi wydany u Schedlów klimakter nie zawiera już dedykacji, posiada natomiast przedmowę do czytelnika, w której autor przedstawia zakres tematyczny swoich Annales (jeszcze bez klimakteru czwartego) oraz przyjęte przez siebie ustalenia redakcyjne. Pisze w niej także o sprzyjaniu przez oficynę Schedlów swoim literackim dziełom.

Wydarzenia poszczególnych lat ujęto w kolejne księgi, na początku których zawarty został spis zawartości odnoszący się do konkretnej z nich. W celu oddania pełniejszego obrazu opisywanych wypadków Kochowski przedstawia także wcześniejsze wydarzenia oraz kreśli retrospektywnie lub synchronicznie tło historyczno-kulturowe omawianych zjawisk, wzmiankując o wypadkach z historii innych krajów europejskich. W rzeczywistości relacja Kochowskiego często wykracza poza lata, które stanowią chronologiczne ramy narracji. W Annales do głosu dochodzi pierwiastek gloryfikujący osobistą dzielność postaci walczących w obronie Rzeczypospolitej, którzy według historyka własnym przymiotom oraz opiece Opatrzności, a nie przypadkowi, zawdzięczają militarne sukcesy. Autor akcentuje w swoim tekście pobożność maryjną, przywiązany jest także do interpretowania faktów w perspektywie transcendentnej. Służą temu opisy wydarzeń uznawanych za niecodzienne znaki oraz sporadyczne odautorskie komentarze. Odwołuje się on w nich do Boga określanego m.in. rzeczownikiem Numen lub też posługuje się porównaniami zaczerpniętymi z Biblii bądź historii i mitologii antycznej. W ten sposób opisywane przez autora dzieje Rzeczypospolitej jawią się czytelnikowi jako układ zdarzeń odznaczających się nieprzypadkowością oraz prowadzących ostatecznie ku dobremu celowi. Kochowski przytacza mowy oraz niekiedy cytuje dokumenty, a także utwory poetyckie i napisy nagrobne.

Wspomina Annales Kochowskiego w swej Bibliotece Józef Andrzej Załuski, pisząc zarazem o pożarze, jaki w 1683 roku strawił nakład pierwszego klimakteru (szczęśliwie do naszych czasów dochowała się jednak część jego egzemplarzy). Annales Kochowskiego doczekały się częściowego przekładu na język polski. Z roku 1840 pochodzi pierwsze wydanie wyciągu z klimakterów, przedstawiającego panowanie Jana Kazimierza. Przetłumaczony na język ojczysty klimakter czwarty, obejmujący rządy Jana Kazimierza, wydany został w 1853 roku, mając za podstawę przekładu niepublikowany dotąd rękopis; powtórnie tłumaczenie to ukazało się w 2011 roku. Część drugiego klimakteru, przedstawiająca wydarzenia lat 1655-1657, ukazała się w polskiej wersji językowej w 1966 roku.

 

Michał Czerenkiewicz

 

Więcej informacji

W. Kochowski, Lata potopu. 1655-1657, wybrał i przełożył L. Kukulski, wstęp: J. Krzyżanowski, posłowie, indeks i przypisy: A. Kersten, Warszawa 1966.
P. Buchwald-Pelcowa, Historia literatury i historia książki. Studia nad książką i literaturą od średniowiecza po wiek XVIII, Kraków 2005.