Zbiory kazań

Szymona Starowolskiego

W drukarni Schedlów ukazało się dwanaście wydań dzieł Szymona Starowolskiego (ca 1588-1656). Do najpoważniejszych przedsięwzięć edytorskich całej oficyny należą cztery tomy jego kazań: wydana dwukrotnie, w 1645 i 1682 roku, Świątnica Pańska oraz Arka Testamentu, której część pierwsza ukazała się w 1648 roku, kolejna w 1649.

Pierwsze wydanie Świątnicy Pańskiej, postylli zawierającej kazania na uroczystości oraz wspomnienia świętych, zaadresowane zostało do biskupa Piotra Gembickiego. Powstanie zbioru tłumaczy autor brakiem dostępnych egzemplarzy szesnasto- i siedemnastowiecznych wybranych wydań Biblii oraz postylli. Z kolei w przedmowie do czytelnika autor wyjaśnia, że przy podejmowaniu decyzji o powstaniu zbioru nie kierowała nim próżna chwała, lecz prośby przyjaciół i niezamożnych duchownych. Po trzydziestu siedmiu latach, już bez dedykacji biskupowi Gembickiemu, wydanie pierwsze zostało przedrukowane przez Mikołaja Aleksandra i Jerzego Romualda Schedlów.

Kolejny zbiór kazań obejmował głównie kazania niedzielne. Pierwszą część Arki Testamentu, pars hiemalis, autor zadedykował wnukowi słynnego hetmana Jana Zamoyskiego, Janowi. Z przedmowy do czytelnika dowiadujemy się, że projektowanym odbiorcą kazań jest duchowieństwo parafialne, a za jego pośrednictwem głównie prosta ludność wiejska. Stąd wynikało zalecenie autora, aby kierowane do tej grupy kazania pozbawione były łacińskich passusów, ale oddające ich myśl przewodnią, wygłaszane krótko oraz w sposób przystępny i prosty. Druga część, pars aestivalis, dedykowana została kanonikowi Aleksandrowi Brzeskiemu, „pracowitemu w Winnicy Pańskiej robotnikowi”.

W Arce Testamentu na poszczególne niedziele całego roku, w części pierwszej poczynając od Adwentu do Zielonych Świątek, a w drugiej od niedzieli Trójcy Świętej do końca roku liturgicznego, przewidziano poprzedzone wspólnym wstępem trzy kazania, z reguły podzielone na dwie części, do wygłoszenia w poszczególnych latach. Pars hiemalis odbita została w dwóch wariantach, których cechą dystynktywną jest data zawarta w kolofonie: rok 1645 lub 1648, taki sam jak na karcie tytułowej. Tytuł zbioru nie oddaje w pełni jego zawartości, jako że znajduje się w nim także kilka kazań na dni niebędące niedzielami. W części pierwszej dołączone zostało pięć kazań na dzień poświęcenia kościoła oraz czternaście kazań na ślub, wraz z drugą współwydano pogrzebowe kazania poświęcone pamięci współczesnych Starowolskiemu biskupów Jakuba Zadzika oraz Jana Karola Konopackiego, a także kanonika Łukasza Zdrojowskiego.

Strony tytułowe wydrukowano przy użyciu czarnej i czerwonej farby drukarskiej, teksty właściwe kazań, za wyjątkiem wstępów i perykop ewangelicznych, wydrukowano w dwóch kolumnach ujętych w ramki typograficzne. Na marginesach pojawiają się odwołania do autorów i Pisma Św., a także adnotacje pełniące rolę streszczeń głównych myśli wyrażonych w tekście. U góry stronic w obrębie dwóch linii widnieje żywa pagina,

Pod względem wydawniczym łatwiejszym przedsięwzięciem był druk mniej obszernego Wieńca niewiędniejącego, zbioru kazań maryjnych z 1649 roku z drukarni Franciszka Cezarego. W odróżnieniu od edycji Schedlowskich wydanie zawiera kartę przedtytułową, czerwono-czarną sztychowaną kartę tytułową, brak w nim natomiast ramek typograficznych – tekst zapisany został w jednej kolumnie.

 

Michał Czerenkiewicz

 

Więcej informacji

M. Komorowska, Kształt edytorski postylli polskich XVI i XVII wieku – w poszukiwaniu staropolskich konwencji wydawniczych, „Terminus” 2015, t. 17, z. 3 (34), s. 317-367.